रविवारचा चहा क्रमांक- २११ दुसऱ्यांसाठी, की स्वतःसाठी?

 

रविवारचा चहा क्रमांक- २११

दुसऱ्यांसाठी, की स्वतःसाठी?

अनंत काणेकर यांची "दोन मेणबत्त्या" वाचली तेव्हा शेवटचं वाक्य हृदयात ठसठसू लागलं होतं. एक मेणबत्ती स्वतःसाठी जळून राख होते. दुसरी वाऱ्यासाठी, अंधारासाठी जळते आणि उजळून जाते. गुरुजींनी फळ्यावर लिहिलं होतं, "स्वतःसाठी जगलास तर मेलास, दुसऱ्यासाठी जगलास तरच खरा जगलास". आम्ही ते‌ आयुष्याचा मंत्र म्हणून कवटाळून बसलो.

पण वय वाढलं, जग बघितलं, आणि त्या वाक्याच्या दुसऱ्या बाजूला एक लहानसा प्रश्नचिन्ह दिसू लागलं. ती दुसरी मेणबत्ती खरंच उजळते का? की फक्त वितळत जाते? तिच्या प्रकाशात इतरांचा मार्ग सुकर होतो, पण तिचं स्वतःचं अस्तित्व केव्हा शिल्लक राहतं?

आज सकाळी मोबाईल उघडला आणि पहिलं काम काय केलं? काल रात्री ठेवलेलं स्टेटस कोणी बघितलं ते तपासलं. १२७ जणांनी बघितलं. काल १४३ होते. १६ जण कमी. मनावर एक लहानसा काटा टोचला. आजची चहाची पहिली चव त्या १६ views मुळे बेचव झाली. आपण हसलो. म्हणालो, "वेडा आहे का मी?" पण दुपारी पुन्हा बघितलं. संध्याकाळी पुन्हा.

हीच तर आपली कहाणी आहे. आपण जगत नाही, आपण दाखवतो. आपण बोलत नाही, आपण प्रतिक्रिया देतो. सोशल मीडियाच्या युगात प्रत्येक पोस्ट ही एक आरडाओरडा आहे. "मी इथे आहे. माझं मत आहे. मला मान्यता द्या". कुणीतरी वादग्रस्त पोस्ट टाकतो, आणि आपण आपली सगळी बुद्धी, सगळा वेळ तिच्यावर खर्च करतो. हो किंवा नाही म्हणतो. शिव्या देतो. समर्थन करतो. समोरचा ते वाचतो का, त्याला फरक पडतो का, हा प्रश्नच उरत नाही. फक्त आपल्या मनातली खदखद बाहेर पडते. हळूहळू आपण चिंतक होण्यापेक्षा प्रतिक्रियावादी होतो. विचार करणारा माणूस हळूहळू रागाचा, चिडचिडीचा, नकाराचा पुंजका बनतो.

मग स्टेटसचा खेळ सुरू होतो. फोटो टाकण्यापूर्वी तीन वेळा विचार. हा कोण बघेल? तिला टॅग करू का? त्याला दाखवायचंय का? स्टेटस ठेवलं की प्रत्येक पाच मिनिटाला स्क्रीन उघडणे. पहिला viewer कोण? ज्याच्यासाठी ठेवलंय त्याने बघितलं का? नाही बघितलं तर वाईट वाटतं. कालच्यापेक्षा आज कमी लोकांनी बघितलं तर भाकर गोड लागत नाही. आपलं मूल्य, आपलं सुख, आपलं अस्तित्व सगळं आपण दुसऱ्याच्या बोटावर सोपवून देतो. आणि ते बोट कधी वर जातं, कधी खाली.

यालाच जगणं म्हणायचं का?

लोक स्वार्थी असतात असं म्हणणं सोपं आहे. पण कटू सत्य हे आहे की लोक स्वार्थापुरतेच जवळ असतात. जोपर्यंत तुम्ही देता, तोपर्यंत तुमच्या नावाचा जयजयकार. तुमच्या वेळेचा, पैशाचा, सल्ल्याचा, प्रेमाचा उपयोग होईपर्यंत तुम्ही "आपले" आहात. ज्या दिवशी देणं थांबलं, त्या दिवशी तुम्ही अदृश्य होता. घरातलेही, बाहेरचेही. तुमची कालपर्यंत केलेली धावपळ, झीज, त्याग सगळं एका रात्रीत स्मृतीच्या कचऱ्यात जातं.

मग प्रश्न पडतो, मग जगायचं कसं? फडक्यांची ती पहिली मेणबत्ती व्हायचं का? स्वतःपुरती जळून निखारा व्हायचं का? नाही. टोकाला जाणं हा उपाय नाही.

खरं जगणं या दोन टोकांच्या मधल्या रेषेवर आहे. दुसऱ्यांसाठी जगणं ही माणुसकी आहे. पण दुसऱ्यांच्या मताप्रमाणे जगणं ही गुलामी आहे. फरक सूक्ष्म आहे, पण भयंकर आहे.

दुसऱ्यांसाठी जगणं म्हणजे आई वाट बघत बसलीय म्हणून वेळेवर घरी जाणं. मित्र अडचणीत आहे म्हणून खिशातले शेवटचे शंभर रुपये देणं. रस्त्यावर कोणी पडलं तर हात देणं. हे जगणं आहे. यात "मी" शाबूत राहतो, आणि "आपण" मोठा होतो.

पण दुसऱ्यांच्या मताप्रमाणे जगणं म्हणजे काय? म्हणजे कपडे असे घालणे की शेजारचे काय म्हणतील. करियर अशी निवडणे की नातेवाईक अभिमानाने सांगतील. लग्न असं करणे की समाजात नाव होईल. फोटो असा टाकणे की ex ला जळफळाट होईल. स्टेटस असं ठेवणे की boss इम्प्रेस होईल. यात "मी" कुठेच नसतो. फक्त एक रिकामा आरसा असतो, ज्यात इतरांचे चेहरे दिसतात.

आपण सगळे त्या आरशात स्वतःला शोधत बसलो आहोत. आणि सापडत नाही.

माऊली ज्ञानेश्वरांनी १८ व्या अध्यायात म्हटलंय, *"तैसें जाचूनियां इंद्रियें। वेंचूनि आयुष्याचेनि दिये। सांचलें पापीं आन आहे। दुःखावाचूनि?"* इंद्रियांना जाचून, आयुष्याची वात लावून जर आपण फक्त दुसऱ्यांसाठी जगत राहिलो, तर हात काय उरतं? पापाचा ढीग आणि दुःखाशिवाय दुसरं काही नाही. कारण त्या जगण्यात प्रामाणिकपणा नसतो. तिथे प्रेम नसतं, फक्त भीती असते. भीती नाकारले जाण्याची, भीती एकटे पडण्याची, भीती "लोक काय म्हणतील" याची.

संस्कृतमध्ये एक सुभाषित आहे, *"दुर्लभं त्रयमेवैत् देवानुग्रहहेतुकम्। मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः"।* मनुष्यजन्म मिळणं, त्यात मोक्षाची तळमळ लागणं, आणि सत्पुरुषांची संगत लाभणं, हे तीन दुर्मिळ योग आहेत. देवाच्या कृपेनेच मिळतात. आपल्याला हा मनुष्यजन्म मिळाला आहे. मोक्षाची ओढ नसेल तरी जगण्याचा अर्थ शोधण्याची ओढ तरी लागली पाहिजे. आणि सत्संगती म्हणजे फक्त साधू संतांची संगत नाही. चांगली पुस्तकं, चांगले विचार, स्वतःशी केलेला प्रामाणिक संवाद, ही सुद्धा सत्संगतीच आहे.

पण आपण काय करतोय? आपण आपला दुर्मिळ जन्म दुसऱ्याच्या स्टोरीच्या views मोजण्यात घालवतोय. आपण आपली तळमळ रील्स स्क्रोल करण्यात मारतोय. आपली सत्संगती म्हणजे कॉमेंट सेक्शन मधले भांडण झालंय.

कुठपर्यंत दुसऱ्यांसाठी जगायचं? जोपर्यंत जगणं आहे तोपर्यंत. कारण माणूस हा समाजशील प्राणी आहे. आईसाठी, बापासाठी, मित्रासाठी, समाजासाठी न जगता माणूस जगूच शकत नाही. पण ती मर्यादा कुठे आहे?

ती मर्यादा तिथे आहे जिथे "माझं मत" संपून "त्यांचं मत" सुरू होतं. जिथे माझा आनंद हा त्यांच्या approval वर अवलंबून राहतो. जिथे मी जगतो ते स्वतःसाठी नाही, तर दुसऱ्याला दाखवण्यासाठी.

स्वतःसाठी जगणं म्हणजे स्वार्थ नाही. स्वतःला जाणणं आहे. स्वतःचा आवाज ऐकणं आहे. सकाळी उठल्यावर पहिला प्रश्न स्वतःला विचारणं आहे, "मला खरंच हे करायचंय का?" नाहीतर आयुष्यभर आपण दुसऱ्याने लिहिलेल्या स्क्रिप्टवर नाचत राहू.

तुमच्या स्टेटसला १० views आले तरी चालतील, पण ते १० views खरे असावेत. तुमचं कौतुक करणारे २ लोक असले तरी चालतील, पण ते २ लोक तुमच्या आत्म्याला ओळखणारे असावेत. ५० मित्र असण्यापेक्षा एक मित्र असावा जो तुम्ही स्टेटस न ठेवता सुद्धा तुमची चौकशी करेल.

जीवन एकदाच आहे. ते परत मिळणार नाही. आणि ते परत मिळालं तरीही आपण पुन्हा तेच करू का? पुन्हा views मोजू का? पुन्हा लोकांच्या तालावर नाचू का?

मेणबत्ती व्हा. नक्की व्हा. पण अशी मेणबत्ती व्हा जिचा प्रकाश आधी तिलाच दिसतो. जी स्वतःच्या ज्योतीने स्थिर आहे. मग वारा आला तरी ती जळेल, आणि अंधार पडला तरी ती उजळेल. पण ती कधी विझणार नाही, कारण तिचं जळणं कुणाच्या मर्जीवर अवलंबून नाही.

दुसऱ्यासाठी झिजा, पण झुरू नका. द्या, पण रिकामे होऊ नका. प्रेम करा, पण स्वतःचा द्वेष करू नका.

शेवटी हेच खरं जगणं आहे. स्वतःच्या मनाप्रमाणे जगणं. कारण ज्या दिवशी तुम्ही तुमच्या मनाप्रमाणे जगायला लागाल, त्या दिवशी तुम्हाला कळेल की तुम्ही खरोखर जगायला लागला आहात. तोपर्यंत आपण फक्त अस्तित्वाचा भार वाहत होतो.

आणि तो भार उतरल्याचा आनंद, तो प्रकाश, तो मोक्ष, तो दुसऱ्याच्या तालावर जगून कधीच मिळणार नाही. तो मिळेल फक्त तेव्हा, जेव्हा तुम्ही म्हणाल, "आजपासून मी माझ्यासाठी जगतोय. दुसऱ्यांसाठीही, पण आधी माझ्यासाठी".

कारण रिकामी मेणबत्ती कुणाचाही अंधार दूर करू शकत नाही. आधी ती स्वतः जळली पाहिजे. स्वतःच्या ज्योतीने.

तुमचं काय मत आहे? तुमच्या आयुष्यात असा कोणता क्षण आला होता जेव्हा तुम्हाला जाणवलं की आता खूप झालं, आता स्वतःसाठी जगायचं?

प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव,सांगली 

 राज्य कोषाध्यक्ष- कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य. 

 सचिव- कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना सांगली.