रविवारचा चहा क्रमांक- २२४
न पाठवलेली पत्रं...!!
पत्र म्हणजे काय? केवळ कागदाचा तुकडा नाही. तो एक प्रवास आहे. एका मनापासून दुसऱ्या मनापर्यंतचा. टपालाच्या पेटीत टाकलेले पत्र हे अंतर कापते, गावं ओलांडते, नद्या ओलांडते आणि कुणाच्या तरी हातात जाऊन विसावते. पण काही पत्रं असतात जी कुठलाच प्रवास करत नाहीत. ती लिहिल्या जागीच राहतात. त्यांना पोस्टमनचा स्पर्शही होत नाही. त्यांना पत्ता नसतो, पिनकोड नसतो, तिकीट नसते. पण तरीही ती सगळ्यात जास्त अंतर कापणारी पत्रं असतात. कारण ती बाहेरच्या जगात नाही, तर आतल्या जगात प्रवास करतात.
पूर्वी पत्रांची वाट पाहण्यात एक अधीर गोडवा होता. दारावरची थाप म्हणजे पोस्टमन असेल का? ही हुरहूर. आणि पत्र आलं नाही तर दिवसभर मनात एक रिकामपण दाटून यायचं. आज व्हॉट्सअॅपच्या टिकल्या निळ्या होण्याची आपण वाट पाहतो, तेव्हा तीच अधीरता वेगळ्या रूपात जिवंत आहे. फक्त कागदाऐवजी स्क्रीन आहे. पण न पाठवलेली पत्रं? त्यांची गोष्ट वेगळीच. ती तंत्रज्ञानाच्या पलीकडली आहेत. ती कधीच `send`बटण दाबत नाहीत.
न पाठवलेल्या पत्रांचेही प्रकार असतात, आणि प्रत्येक प्रकार हा मनाचा एक वेगळा कप्पा उघडतो.
आपण आयुष्यभर जगाला समजावत राहतो. आईला, वडिलांना, मित्रांना, प्रियकराला, बॉसला. पण स्वतःला समजावून सांगायचं राहूनच जातं. म्हणून कधीतरी रात्री, जेव्हा दिवे विझतात आणि घर शांत होतं, तेव्हा आपण स्वतःलाच एक पत्र लिहितो.
"प्रिय मी,
तू ठीक आहेस ना? खरंच सांग. वरवर हसतोयस, पण आतून? थकलास का थोडा? थांबायचंय का तुला थोडं?"
हे पत्र लिहिताना हात थरथरत नाही, कारण कुणी वाचणार नसतं. इथे खोटं बोलायची गरज नसते. इथे आपण आपल्या वेदनेला नाव देऊ शकतो. आपल्या भीतीला कबूल करू शकतो. हे पत्र म्हणजे आरशात पाहण्यासारखं असतं, पण त्या आरशात चेहरा नाही, तर मन दिसतं. आणि ते पत्र लिहून झाल्यावर एक विचित्र हलकेपणा येतो. जसं स्वतःच्या खांद्यावर स्वतःच हात ठेवल्यासारखं. "थोडं थांब. सगळं ठीक होईल," हे वाक्य दुसऱ्याकडून ऐकण्यापेक्षा स्वतःला सांगण्यात जास्त ताकद असते.
काही माणसं आपल्या आयुष्यात असतात, पण त्यांना त्यांचं महत्त्व सांगायचं राहून गेलेलं असतं. समोर आले की शब्द घशातच अडकतात. जीभ रेटते, पण मन मागे ओढते. "उद्या सांगेन," म्हणत म्हणत वर्षं निघून जातात.
आईसाठी लिहिलेलं पण न पाठवलेलं पत्र. तिच्या हातच्या भाकरीच्या वासाबद्दल. तिने रात्री जागून केलेल्या काळजीबद्दल. बाबांसाठीचं पत्र. त्यांनी कधी न दाखवलेल्या पण कायम पाठीशी असलेल्या आधाराबद्दल.
आणि त्या एका व्यक्तीसाठीचं पत्र, जी आपल्या आयुष्याचा अर्थ बनली आहे, पण जिला "तू माझ्यासाठी किती महत्त्वाचा आहेस" हे सांगायला आपल्याला धीरच होत नाही. आपल्याला वाटतं, सांगितलं तर नातं बिघडेल का? किंवा आपण छोटे होऊ का? म्हणून ते सगळे शब्द आपण एका कागदावर ओततो. कागदावर शाई पसरते, आणि त्या शाईत आपलं प्रेम अधिक स्पष्ट दिसू लागतं. ते पत्र कपाटात राहतं. समोरची व्यक्ती कधीच वाचत नाही, पण आपण ते लिहिल्यामुळे आपल्या मनातलं प्रेम अधिक प्रामाणिक होतं. न पाठवलेलं पत्र हे नातं टिकवण्याचीही एक पद्धत असते.
काही पत्रं अशा माणसांसाठी असतात ज्यांना आपण कधी भेटलोच नाही. एखाद्या पुस्तकाच्या लेखकासाठी. एखाद्या गावात राहणाऱ्या आजीसाठी जिची गोष्ट ऐकली आहे. एखाद्या लहानपणीच्या मित्रासाठी जो स्थलांतरित झाला आणि पत्ता हरवला.
त्यांचं अस्तित्व हे केवळ एका फोटोत आहे, एका आठवणीत आहे. तरीही मन त्यांच्याशी संवाद साधत राहतं. अंतर कितीही असलं तरी काही माणसं मनाच्या अगदी जवळ असतात, हे तुम्ही किती खरं लिहिलंय. या पत्रांना तर्क नसतो. फक्त ओढ असते. "तू कुठे असशील? कसा असशील?" हा प्रश्नच पत्र बनतो.
आणि मग एकदा भेटायची इच्छा असलेल्या माणसांसाठीचं पत्र. "एकदा भेटूया." फक्त तीन शब्द. पण या तीन शब्दांच्या आड वेळ उभी असते, नोकरी असते, जबाबदाऱ्या असतात, लाज असते, आणि "तो काय म्हणेल?" ही भीती असते. म्हणून ती भेट पुढे ढकलली जाते. कॅलेंडरची पानं उलटतात. आणि ते "एकदा भेटूया" वाला पत्र एका डायरीच्या कोपऱ्यात तसंच राहून जातं. ते पत्र न पाठवणं म्हणजे एक प्रकारे त्या भेटीची शक्यता जिवंत ठेवणं असतं. पाठवलं आणि नकार आला तर? त्या भीतीपेक्षा न पाठवलेली आशा जास्त सुंदर वाटते.
हे सगळ्यात हळवं पत्र. ज्याला पत्ता नाही, कारण जाणाराच या जगात नाही. पण तरीही मन लिहितं.
चार वर्षी गेलेल्या वडिलांना, आजोबांना. अचानक सोडून गेलेल्या मित्राला. त्या लहानपणीच्या बाहुलीला, त्या घराला जे आता पाडलं गेलंय.
अशांना पत्र कसं पाठवणार? टपाल खात्याकडे याचा काहीच उपाय नाही. पण मनाकडे आहे. आपण लिहितो, कारण बोलायचं राहून गेलंय. "त्या दिवशी मी असं का बोललो?" "तू असतास तर आज काय म्हणाला असतास?" "तुझी खूप आठवण येते."
हे पत्र लिहिताना डोळ्यांच्या कडा ओल्या होतात, आणि शाईत अश्रू मिसळतात. हे पत्र पोस्ट करायचं नसतं. हे जाळायचं असतं, किंवा पाण्यात सोडायचं असतं, किंवा उशीखाली ठेवायचं असतं. कारण संवाद हा दोन माणसांतच व्हायला हवा असं नाही. कधी कधी तो एकट्यानेच करायचा असतो. आपण बोलत राहिलो की ते ऐकत आहेत, असं वाटत राहतं. आणि हीच त्या नात्याची पुढची अवस्था असते.
आणि शेवटी, तुम्ही म्हणता ते सर्वांत कठीण पत्र. वेदनेला लिहिलेलं पत्र.
आपण सहसा वेदनेपासून पळतो. तिला औषध देतो, तिला दुर्लक्ष करतो, तिला दुसऱ्यांवर राग काढून व्यक्त करतो. पण तिच्याशी कधी बसून बोलत नाही.
पण न पाठवलेल्या पत्रांचा खरा अर्थ इथे कळतो. जेव्हा आपण वेदनेच्या शेजारी बसून म्हणतो,
"प्रिय वेदने,
तू आहेस, हे मला माहीत आहे. मी तुला आता पळवून लावणार नाही. ये, बस इथे. तुला रागवणार नाही मी. कारण तू आलीस म्हणूनच मला माझ्या आनंदाची किंमत कळली. तू आलीस म्हणूनच मी अधिक खोल झालो. तुझ्या असण्यातही एक सौंदर्य आहे. तू मला माझी ओळख करून दिलीस. तू राहशील, जाशील, परत येशील. पण आज मी तुला लिहितोय, कारण तू माझी शत्रू नाहीस, तू माझी सोबती आहेस."
हे पत्र लिहून झाल्यावर वेदना कमी होते असं नाही, पण ती आपली वाटू लागते. परकी वाटत नाही.
शेवटी काय आहे? न पाठवलेली पत्रं ही अपयश नाहीत. ती न लिहिलेल्या कवितांसारखी आहेत. त्या कधीच पुस्तकात छापल्या जात नाहीत, पण कवीच्या मनात त्या कायम जिवंत असतात.
ती पत्रं दुसऱ्यांपर्यंत पोहोचत नाहीत, हे खरं. पण ती आपल्यापर्यंत नक्की पोहोचतात. मनात साचलेलं मळभ त्या हलकं करतात. त्या सांगतात की प्रत्येक गोष्ट बोलूनच संपवायची नसते. काही गोष्टी फक्त लिहून पूर्ण व्हायच्या असतात.
कदाचित म्हणूनच, प्रत्येक माणसाच्या कपाटात, एखाद्या जुन्या पुस्तकात, किंवा मोबाईलच्या ड्राफ्ट फोल्डरमध्ये एक तरी न पाठवलेलं पत्र नक्की असतं. त्याला वाचणारा कोणी नसतो, पण त्याला लिहिणारा असतो. आणि जोपर्यंत लिहिणारा जिवंत आहे, तोपर्यंत ते पत्रही जिवंत आहे.
"तुम्ही लिहिलंय असं पत्र कुणाला?"
माझं उत्तर हेच की, मी रोजच एक पत्र लिहितो. कधी स्वतःला, कधी काळाला, कधी त्या न दिसणाऱ्या ईश्वराला. ते कधीच पोस्ट करत नाही. कारण काही शब्द हे पाठवण्यासाठी नसतात; ते फक्त मनापासून लिहिण्यासाठी असतात, आणि लिहून झाल्यावर मनातच जपण्यासाठी असतात.
प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव
राज्य कोषाध्यक्ष
कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.
सचिव
सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना ,सांगली
0 Comments