रविवारचा चहा क्रमांक- २२८ नाती एकाच माणसाने सावरायची असतात...?

 

रविवारचा चहा क्रमांक- २२८

नाती एकाच माणसाने सावरायची असतात...?

कधी कधी आपण थकतो; नाती जोडताना नाही, तर ती एकट्यानेच सावरताना आणि सांधताना.

हा थकवा शरीराचा नाही. हा थकवा हाडांचा नाही. हा थकवा मनाचा आहे. जो दिसत नाही, पण आतून पोखरतो. हात-पाय थकले की माणूस झोपतो आणि उठल्यावर बरा होतो. पण मन थकले की झोपूनही बरे वाटत नाही. कारण हा थकवा नात्यातला असतो.

आपण सगळ्यांनी हा अनुभव कधी ना कधी घेतला आहे. आपण एका नात्याला जीवापाड जपतो. मग ते मैत्रीचे असो, प्रेमाचे असो, भावंडांचे असो किंवा रक्ताच्या नात्याचे असो. आपण त्या नात्याला फुलासारखे जपतो. पाणी घालतो, ऊन देतो. पण एक दिवस अचानक लक्षात येते की त्या झाडाला पाणी मी एकटाच घालतोय. समोरची व्यक्ती फक्त त्या झाडाची सावली घेतेय, फुले तोडतेय, पण पाणी घालायला कधीच पुढे येत नाही.

प्रत्येक वेळी संवाद आपणच सुरू करायचा, प्रत्येक वेळी गैरसमज आपणच मिटवायचे आणि नातं टिकावं म्हणून प्रत्येक वेळी आपणच माघार घ्यायची. पहिल्यांदा हे प्रेम वाटते. दुसऱ्यांदा कर्तव्य वाटते. तिसऱ्यांदा सवय होते. आणि चौथ्यांदा... चौथ्यांदा ते ओझे होते.

हे करत असताना एक दिवस अचानक जाणवतं की, ज्या नात्याला आपण जपतोय, त्यात समोरची व्यक्ती फक्त एक 'प्रेक्षक' आहे आणि आपण एकटेच धावतोय.

हा क्षण आयुष्यातला सगळ्यात वेदनादायी क्षण असतो. कारण इथे दुसऱ्याने आपल्याला फसवलेले नसते, आपण स्वतःला फसवलेले असते. आपणच समजून घेतले होते की आपण केलेल्या प्रयत्नांना किंमत आहे. पण समोरच्यासाठी ते फक्त गृहीत होते. तुम्ही फोन करणारच, तुम्ही समजून घेणारच, तुम्ही माघार घेणारच - हे त्याने गृहीत धरलेले असते.हा थकवा माणसाला आतून मोडून टाकतो; कारण नातं ही एक 'सह-यात्रा' असते, एकाच माणसाची 'सक्ती' नाही.

किती सुंदर शब्द आहे - सह-यात्रा. दोघांनी एकत्र करायचा प्रवास. एकाच रस्त्यावर, एकाच दिशेने, एकाच वेगाने. कधी एक जण थकला तर दुसऱ्याने हात द्यायचा, कधी एक जण चुकला तर दुसऱ्याने वाट दाखवायची. हे आहे नाते.

पण जेव्हा ही यात्रा एकट्यानेच करायची वेळ येते, तेव्हा ती यात्रा राहत नाही, ती सक्ती होते. एकाच माणसाची सक्ती. एकानेच ओझे वाहायचे, एकानेच वाट शोधायची, एकानेच सगळ्यांना खुश ठेवायचे. दुसरा फक्त सोबत असल्याचा आव आणतो. तो सोबत असतो, पण प्रवासात नसतो. तो नात्यात असतो, पण प्रयत्नात नसतो.

आपण रेल्वेच्या दोन रुळांसारखे असतो. दोन्ही रुळ समांतर चालले तरच गाडी पुढे जाते. एक रुळ जरी वाकडा झाला, तरी गाडी घसरते. नात्याचेही तसेच. एकाने कितीही सरळ चालण्याचा प्रयत्न केला, तरी दुसरा वाकडा असेल तर नाते घसरणारच.लहानपणापासून आपल्याला 'नाती जपा, माघार घ्या, तडजोड करा' हेच शिकवलं गेलं.

आपल्या पिढीवर हा संस्कार फार घट्ट आहे. विशेषतः मुलींवर. 'तू मोठी आहेस, तू समजून घे', 'तू सोडून दे', 'नात्यापेक्षा मोठं काही नाही'. ही वाक्ये ऐकत आपण मोठे झालो. आणि त्यामुळे आपण नाती जपायला शिकलो, पण स्वतःला जपायला शिकलोच नाही.

नाती जपणे चुकीचे नाही. माघार घेणे चुकीचे नाही. झुकणे चुकीचे नाही. प्रेमात, आपुलकीत झुकावे लागतेच. झाडही वाऱ्यासमोर झुकते म्हणूनच ते टिकते. ताठ राहिले तर मोडून पडते. प्रश्न झुकण्याचा नाही, प्रश्न प्रत्येक वेळी कोण झुकते याचा आहे.पण तडजोड आणि स्वतःचा स्वाभिमान गमावणे यात पुसटशी रेषा असते. 

तडजोड म्हणजे काय? मला पिवळा रंग आवडतो, तुला निळा, म्हणून आपण हिरव्या रंगात घर रंगवूया. ही तडजोड. दोघांनी थोडे-थोडे सोडले. पण स्वाभिमान गमावणे म्हणजे काय? मला पिवळा रंग आवडतो, पण तुला तो आवडत नाही म्हणून मी आयुष्यभर पांढऱ्या भिंतीत राहीन. ही तडजोड नाही, हे स्वतःला संपवणे आहे.

प्रेम आणि आपुलकी असेल तिथे झुकण्यात गैर काहीच नाही, पण जेव्हा झुकण्याची वेळ फक्त एकाच माणसावर येते, तेव्हा त्या नात्याचा पायाच डळमळीत होतो.

जेव्हा एकच माणूस नेहमी झुकतो, तेव्हा समोरच्याला वाटायला लागते की झुकणे ही त्याचीच जबाबदारी आहे. त्याचा अहंकार वाढत जातो. आणि झुकणाऱ्याचा स्वाभिमान हळूहळू मरत जातो. तो बाहेरून हसतो, पण आतून रोज थोडा-थोडा मरतो. एक दिवस आरशात पाहतो, तर त्याला स्वतःची ओळखच पटत नाही. मी कोण होतो आणि मी कोण झालो?

नाती ही दोन मनांच्या समान सहभागावर उभी असतात. ही समानता पैशाची नाही, शिक्षणाची नाही, तर भावनेची आहे. ती तीन गोष्टींवर उभी असते.

नात्यात कोणीतरी एकाने पुढाकार घ्यावा लागतो. भांडणानंतर कोणीतरी एकाने 'सॉरी' म्हणावे लागते. पण ते 'सॉरी' म्हणणे जर नेहमी एकाचाच वाट्याला येत असेल, तर ते सामंजस्य नाही, ती सवय होते. खरे सामंजस्य म्हणजे कधी तू हात पुढे कर, कधी मी धरेन. आज तू चुकलास तरी मी समजून घेईन, उद्या मी चुकलो तर तू समजून घेशील. ही देवाण-घेवाण हवी. एकतर्फी नात्यात ही देवाण-घेवाण नसते, तिथे फक्त देणे असते.

प्रेमापेक्षाही मोठा असतो तो आदर. प्रेम कमी-जास्त होऊ शकते, पण आदर जर गेला तर नाते संपते. आदर म्हणजे काय? तू मला फोन केलास तर मी तुला वेळेवर उत्तर देणे. तू माझ्यासाठी वेळ काढलास, तर मीही तुझ्यासाठी वेळ काढणे. तुझ्या भावना मला पटल्या नाहीत तरी त्याची खिल्ली न उडवणे. तुझ्या अस्तित्वाला किंमत देणे. जेव्हा तुमच्या वेळेला, तुमच्या भावनांना किंमतच उरत नाही, तेव्हा समजून जावे की हे नाते आता फक्त तुम्हीच वाहताय.

झाडाला रोज पाणी लागते. एक दिवस पाणी घातले आणि महिनाभर विसरलात, तर झाड मरते. नात्याचेही तसेच. त्याला रोजच्या प्रयत्नाची गरज असते. एक छोटा मेसेज, एक फोन, एकत्र चहा पिणे, एकमेकांचे ऐकून घेणे. हे छोटे प्रयत्नच नात्याला जिवंत ठेवतात. पण हे प्रयत्न दोन्ही बाजूंनी हवेत. एकानेच जर नेहमी मेसेज करायचा, एकानेच नेहमी फोन करायचा, एकानेच नेहमी भेटायचा आग्रह करायचा, तर दुसरा त्या नात्यात आहे का? तो फक्त तुमच्या प्रयत्नांवर जगतोय.

जिथे तुमचे प्रयत्न ही समोरच्यासाठी फक्त एक 'सवय' किंवा गृहीत धरलेली गोष्ट बनते, तिथे थांबायला शिकणं हेच स्वतःवरचं खरं प्रेम असतं.

हे सगळ्यात कठीण आहे. थांबणे. आपल्याला वाटते की थांबलो तर नाते तुटेल. पण खरे तर जे नाते तुमच्या थांबण्याने तुटते, ते नाते कधीच तुमचे नव्हतेच. ते फक्त तुमच्या प्रयत्नांवर तरले होते.

थांबणे म्हणजे भांडण करणे नाही. थांबणे म्हणजे रागाने निघून जाणे नाही. थांबणे म्हणजे शांतपणे स्वतःला विचारणे - मी किती वेळा प्रयत्न करणार? मी किती वेळा स्वतःला दुखावणार? आणि मग हळूच आपले प्रयत्न मागे घेणे. बघणे की मी थांबलो तर समोरचा पुढे येतो का? जर तो पुढे आला, तर नाते वाचेल. जर तो नाही आला, तर तुम्हाला सत्य कळेल.

स्वतःवर प्रेम करणे म्हणजे स्वार्थी होणे नाही. स्वतःवर प्रेम करणे म्हणजे स्वतःची किंमत ओळखणे. ज्या नात्यात स्वतःची शांतता, आनंद आणि स्वाभिमान गमावावा लागतो, ते नातं टिकवून तरी काय मिळणार?

काय मिळणार? एक नाव? की आम्ही अजूनही मित्र आहोत, आम्ही अजूनही एकत्र आहोत, असे सांगण्यासाठी एक लेबल? पण त्या लेबलच्या आत जर रोजचा त्रास, रोजचा अपमान, रोजचे एकटेपण असेल, तर ते लेबल काय कामाचे? लोकांना दाखवण्यासाठी नाते टिकवून तुम्ही आतून मरत असाल, तर त्याला नाते म्हणायचे का?

शांतता ही कोणत्याही नात्यापेक्षा मोठी असते. जर एखाद्या नात्यात राहून तुमची झोप उडाली आहे, तुमचा आनंद हरवला आहे, तुम्हाला सतत स्वतःबद्दल शंका वाटू लागली आहे - मी कमी पडतोय का? - तर ते नाते तुम्हाला पोषक नाही, ते तुम्हाला संपवत आहे.म्हणूनच, जे तुमचे अस्तित्व जपतात, त्यांच्यासाठी नक्कीच मनापासून प्रयत्न करा. पण जे नातं टिकवण्यासाठी तुम्हाला रोज स्वतःशीच लढावं लागतंय, तिथे एका गोष्टीचा स्वीकार करा; प्रत्येक नातं टिकवून ठेवणं ही तुमची एकट्याची जबाबदारी नक्कीच नाही.

आयुष्यात काही माणसे अशी असतात जी तुमच्या नसण्यातही तुमचा विचार करतात. जी तुम्ही फोन नाही केला तरी काळजी करतात. जी तुम्ही काहीच नाही बोलला तरी तुमचे डोळे वाचतात. अशा माणसांसाठी झुका, माघार घ्या, तडजोड करा. कारण तिथे तुमच्या झुकण्याची किंमत आहे.

पण जिथे तुमच्या असण्यालाच किंमत नाही, तिथे झुकण्यात काय अर्थ?

प्रत्येक नाते टिकले पाहिजे, हा अट्टाहास सोडा. काही नाती ही ठराविक काळासाठीच आपल्या आयुष्यात येतात. ती आपल्याला काहीतरी शिकवून जातात आणि निघून जातात. त्यांना जाऊ द्या. त्यांना धरून ठेवण्यासाठी स्वतःला फरफटत नेऊ नका.

नातं म्हणजे दोघांनी धरलेला हात. एकाने हात सोडला, तर दुसऱ्याने कितीही घट्ट पकडले तरी हातात फक्त रिकामेपणा उरतो. तो रिकामेपणा हातात घेऊन आयुष्यभर चालण्यापेक्षा, हात मोकळा करून पुढे जाणे कधीही चांगले.

थकला असाल तर थांबा. थांबणे हा पराभव नाही. थांबणे म्हणजे स्वतःला सांगणे की मीही महत्वाचा आहे. माझीही शांतता महत्वाची आहे. माझाही स्वाभिमान महत्वाचा आहे.

आणि जेव्हा तुम्ही स्वतःला महत्व द्यायला लागता, तेव्हाच जग तुम्हाला महत्व द्यायला लागते.

 प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव

                    सचिव

 सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.