रविवारचा चहा क्रमांक- २२० महाभारत: माणूस होण्याचा धडा...

 

रविवारचा चहा क्रमांक- २२०

महाभारत: माणूस होण्याचा धडा

महाभारत संपलं. कुरुक्षेत्राची माती रक्ताने भिजली, शंखांचे आवाज थांबले, गीतेतला शेवटचा श्लोकही उच्चारून झाला. पांडवांनी राज्य मिळवलं, विजयाची पताका उंचावली. पण त्या विजयाच्या जल्लोषात एक खोल शांतता होती. कारण त्या युद्धभूमीवर शत्रूचं नव्हे, तर स्वतःचंच प्रतिबिंब हरवलं होतं.

आणि म्हणूनच महाभारत हे फक्त युद्धाचं महाकाव्य नाही. ते नात्यांचं शवविच्छेदन आहे. टेबलवर ठेवलेल्या प्रत्येक नात्याला चीरून, त्याच्या आत काय सडत होतं, काय जिवंत होतं, ते दाखवणारा आरसा आहे.

धृतराष्ट्र राजा होता, पिता होता. त्याने दुर्योधनावर जीवापाड प्रेम केलं. पण ते प्रेम आंधळं होतं. डोळे नसल्याचं दुःख त्याला होतं, म्हणून त्याने मुलाच्या चुकीकडेही डोळेझाक केली.

याच ठिकाणी महाभारत पहिला प्रश्न विचारतं: प्रेम म्हणजे फक्त "माझं मूल" असं म्हणणं का? की "चूक असेल तरी सावरून बरोबर मार्गावर आणणं"?

जिथे न्याय मरतो, तिथे प्रेम फार काळ जिवंत राहू शकत नाही. कारण प्रेमाला कणा लागतो. तो कणा म्हणजे नीती. धृतराष्ट्राने तो कणा मोडला. आणि एका पित्याच्या आंधळ्या प्रेमाने एक संपूर्ण वंश जाळून टाकला.

आजही घराघरात हेच घडतं. मुलाची चूक झाली की "लोक काय म्हणतील" यापेक्षा "आपलं मूल" मोठं वाटतं. तेव्हा आठवा, धृतराष्ट्राचं राज्य राखता आलं नाही.

गांधारी. आदर्श पत्नीचं उदाहरण. पती आंधळा म्हणून तिने आयुष्यभर डोळ्यांवर पट्टी बांधली. त्यागाची परिसीमा.

पण तीच पट्टी तिने दुर्योधनाच्या अधर्मावरही बांधून ठेवली. मुलगा चुकीच्या मार्गाने जात असताना एकदा तरी पट्टी काढून त्याला जाब का विचारला नाही?

महाभारत सांगतं, अति निष्ठा कधीकधी नातं वाचवत नाही, तर नात्याला बुडवते. निष्ठा म्हणजे अंधानुकरण नाही. निष्ठा म्हणजे प्रसंगी आरसा दाखवणं. 

"मी तुझ्यासाठी डोळे बंद केले, पण तुझ्या चुकीसाठी नाही" हे म्हणण्याचं धैर्य गांधारीत असतं तर कदाचित चित्र वेगळं असतं.

गंगापुत्र भीष्म. त्यागमूर्ती. आजन्म ब्रह्मचर्याचं व्रत, हस्तिनापुराच्या सिंहासनाशी निष्ठा. त्यांच्या तोंडून शब्द बाहेर पडला की तो दगडावरची रेषा.

पण द्रौपदीच्या वस्त्रहरणाच्या वेळी तोच भीष्म सभेत गप्प बसला. कारण? "मी सिंहासनाचा रक्षक आहे."

इथे महाभारत दुसरा घाव घालतो. शब्द पाळणं महत्त्वाचं, पण शब्दापेक्षा माणूस मोठा आहे. वचनासाठी माणुसकी गहाण ठेवणं म्हणजे तत्त्ववादाचा दुरुपयोग. 

भीष्मांनी बाणांच्या शैयेवर पडल्यावर हेच मान्य केलं. शेवटी त्यांनाही कळलं की धर्म हा पुस्तकात नसतो, तो प्रसंगात जगावा लागतो.

द्रोणाचार्य. महान धनुर्विद्येचे गुरु. अर्जुनावर त्यांचं विशेष प्रेम. कारण अर्जुन शिष्यही होता आणि राजपुत्रही.

जंगलात आलेला एकलव्य? अंगठा मागून घेतला. कारण? "माझ्या आवडत्या शिष्याला धोका होईल."

गुरु ही संस्था असते. आणि संस्था पक्षपाती झाली की समाज कोलमडतो. द्रोणांनी एका अंगठ्याच्या बदल्यात केवळ एकलव्याचं नाही, तर त्यांचं स्वतःचं गुरुत्वही गमावलं.

आज शाळा, ऑफिस, घर यातही हेच होतं. ज्याला आपण "आपला" मानतो त्यालाच संधी, बाकीच्यांना दुय्यम वागणूक. महाभारत आठवण करून देतं, स्वीकार न मिळालेली प्रतिभा एक दिवस अंगठा मागायला लावते.

कर्णाची गोष्ट म्हणजे महाभारताचं हृदय. जन्माने राजपुत्र, कर्माने सूतपुत्र. आयुष्यभर त्याला फक्त एकच गोष्ट हवी होती: "तू आमच्यातलाच आहेस" ही मान्यता.

पांडवांनी त्याला नाकारलं, समाजाने हिणवलं. तेव्हा दुर्योधनाने अंगराज्य दिलं. एका खुर्चीच्या बदल्यात कर्णाने आयुष्य विकलं.

इथे महाभारताचा सर्वात हृदयस्पर्शी धडा आहे. माणूस उपकार विसरतो, पण अपमान नाही. आणि उपकारापेक्षा तो स्वीकाराचा जास्त ऋणी असतो. 

जर कुंतीने वेळीच सत्य सांगितलं असतं, जर द्रोणांनी त्याला शिष्य मानलं असतं, तर कदाचित महाभारतच घडलं नसतं.

कर्ण शिकवतो: नात्यात माणसाला किंमत द्या. नाहीतर तो किंमत मोजणाऱ्याकडेच जाईल, मग तो कितीही चुकीचा का असेना.

चक्रव्यूह. द्यूत. आणि भरसभेत वस्त्रहरण. त्या दिवशी सभेत कोण नव्हतं? पितामह भीष्म, गुरु द्रोण, काका विदुर, शंभर कौरव. सगळे नात्यातले.

पण कोणीच उभं राहिलं नाही. कारण सगळे "नियम", "राजाज्ञा", "परंपरा" यात अडकले होते.

त्यादिवशी द्रौपदीने जगाला सांगितलं: नातं म्हणजे आडनाव नाही. अन्यायाच्या वेळी जो तुझ्या बाजूला उभा राहतो, आवाज उठवतो, तोच तुझा. 

रक्ताची नाती जन्म देतात, पण मनाची नाती जगवतात.

कुंती. माता. तिने कर्णाला नदीत सोडलं, आणि आयुष्यभर ते सत्य उरात दाबून ठेवलं. युद्धाच्या आदल्या दिवशी सांगितलं.

एक सत्य दोन आयुष्यं संपवून गेलं. कर्णाला तो भावांविरुद्ध लढायला लावून गेलं, अर्जुनाला भावाला मारायचं पाप देऊन गेलं.

महाभारत सांगतं, नात्यात पारदर्शकता लागते. वेळेवर न बोललेलं सत्य हे खोट्यापेक्षा जास्त घातक असतं. कारण ते फुटतं तेव्हा फक्त विश्वासच नाही, तर पिढ्या फुटतात.

सोळा वर्षांचा अभिमन्यू. चक्रव्यूहात शिरला, वीरगती मिळवली. त्याला मारणारे सात महारथी होते. एकटा होता म्हणून हरला.

नात्यांची खरी परीक्षा इथेच आहे. माणूस यशस्वी असेपर्यंत सगळे सोबत असतात. पण तो अडचणीत आला, एकटा पडला की कोण हात देतं, हेच खरं नातं.

अभिमन्यूला वाचवायला कोणीच आलं नाही. कारण मोठी नाती राजकारणात अडकली होती.

आणि शेवटी कृष्ण. तो सगळ्यांचा होता. अर्जुनाचा सारथी, द्रौपदीचा सखा, पांडवांचा मार्गदर्शक.

पण त्याने कोणासाठीही युद्ध लढलं नाही. शस्त्र उचललं नाही. त्याने फक्त आरसा दाखवला. "तुझा धर्म काय आहे" हे विचारायला लावलं.

कृष्णाने शिकवलं की खरं नातं म्हणजे मालकी नाही. साथ आहे. निर्णय लादणं नाही, तर निर्णय घेण्याइतकं सक्षम करणं आहे. 

"मी आहे" असं म्हणणारा कृष्ण, "तू कर" असं कधीच म्हणाला नाही. तो म्हणाला, "तू ठरव, मी सोबत आहे."

विदुराने शेवटपर्यंत सत्य सांगितलं. त्याला सभेतून हाकलूनही देण्यात आलं. कारण नात्यात सत्य बोलणारा माणूस नेहमी गैरसोयीचा असतो.

पण महाभारत संपल्यावर इतिहासाने त्याचं नाव सुवर्ण अक्षरांनी लिहिलं. कारण शेवटी स्वच्छ माणूसच उरतो.

महाभारत वाचताना लक्षात येतं की तिथे एकही "व्हिलन" नव्हता. सगळे माणसं होती. चांगल्या हेतूने, वाईट निर्णय घेणारी माणसं.

आणि प्रत्येक नातं कुठे ना कुठे तुटलं. 

वडील आणि मुलगा: धृतराष्ट्र आणि दुर्योधन 

भाऊ आणि भाऊ: पांडव आणि कौरव 

गुरू आणि शिष्य: द्रोण आणि एकलव्य 

आई आणि मुलगा: कुंती आणि कर्ण 

पती आणि पत्नी: पांडव आणि द्रौपदी 

मित्र आणि मित्र: कर्ण आणि दुर्योधन

तुटलेली नातीच आज आपल्याला सांगतात की नाती कशी जोडायची.

कारण प्रेम पुरेसं नसतं. प्रेमाला विश्वासाची जोड लागते.  

विश्वास पुरेसा नसतो. त्याला प्रामाणिकपणाची बैठक लागते.  

प्रामाणिकपणा पुरेसा नसतो. त्याला योग्य वेळी योग्य पाऊल उचलण्याचं धैर्य लागतं.

महाभारत सांगतं, नातं टिकवण्यासाठी नेहमी जिंकावं लागत नाही. 

कधी स्वतःचा अहंकार हरवावा लागतो. 

कधी "मीच बरोबर" हा हट्ट सोडावा लागतो. 

कधी "चुकलो" म्हणून माफी मागावी लागते. 

आणि कधी "झालं, सोडून दे" म्हणून माफही करावं लागतं.

युद्ध संपल्यावर युधिष्ठिराला राज्य मिळालं. पण त्यांनी सांगितलं, "मला हे राज्य नको, मला माझे गेलेले बांधव हवे आहेत."

तेव्हा कळतं, महाभारत ही जिंकण्याची कथा नाही. ती हरवू नये म्हणून वेळेत माणूस होण्याची कथा आहे.

आजही आपल्या आयुष्यात छोटे-छोटे कुरुक्षेत्र घडतात. व्हॉट्सअ‍ॅपच्या ग्रुपमध्ये, कौटुंबिक बैठकीत, ऑफिसच्या राजकारणात. त्या वेळी फक्त एक प्रश्न स्वतःला विचारा,

ज्याला तुमच्या यशापेक्षा तुमचा अश्रू महत्त्वाचा वाटतो, 

ज्याला तुमच्या पदापेक्षा तुमचं मन महत्त्वाचं वाटतं,

ज्याला तुमच्या पैशापेक्षा तुमचा हात महत्त्वाचा वाटतो,

त्यालाच जपा.

कारण रक्ताची नाती आपल्याला नाव देतात.  

पण मनाची नाती आपल्याला आयुष्य देतात.

आणि शेवटी, जेव्हा शंख शांत होतील, धूळ खाली बसेल, तेव्हा उरणारं एकच असेल: आपण कोणासाठी कोण होतो.

महाभारत संपलं. पण त्यातला प्रत्येक प्रश्न आजही हवेत तरंगतो आहे. फक्त उत्तरं आपल्याला द्यायची आहेत.

 प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव

 राज्य कोषाध्यक्ष

कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ,महाराष्ट्र राज्य

सचिव

सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना सांगली