रविवारचा चहा क्रमांक- २२२ " कर्म विधिलिखित की स्वलिखित...? "

 

रविवारचा चहा क्रमांक- २२२

"कर्म विधिलिखित की स्वलिखित...?"

आयुष्याच्या एखाद्या वळणावर अचानक काही घडते. जे आपण कधी स्वप्नातही पाहिलेले नसते, असे सुख दार ठोठावते किंवा कधी नकोसा वाटणारा प्रसंग समोर उभा ठाकतो. तेव्हा आपल्या ओठांवर सहज एक शब्द येतो - "विधिलिखित". 

जणू काही अदृश्य हातांनी आपल्या कपाळावर आधीच काहीतरी लिहून ठेवले आहे आणि आपण केवळ त्या लिखाणाप्रमाणे चालणारी बाहुली आहोत. या एका शब्दात आपण आपली असहायता, आपले आश्चर्य, आणि कधी कधी आपली जबाबदारी झटकण्याची सोयही शोधतो. पण खरेच असे असते का? कोणीतरी वर बसून आपल्या आयुष्याचा पट लिहीत असते का?

खरे पाहिले तर हा विधी दुसरा तिसरा कोणी नसून आपणच असतो. आपणच आपल्या आयुष्याचे लेखक असतो. फक्त आपल्या लेखणीची शाई दिसायला वेळ लागतो.

शेतकरी जेव्हा शेतात बी पेरतो, तेव्हा तो लगेच पीकाची अपेक्षा करत नाही. त्याला माहित असते, काही बीजांना चार दिवसात कोंब येईल, काहींना महिना लागेल, तर आंब्याच्या कोयीला फळ द्यायला वर्षे जावी लागतील. पण म्हणून ते बी विधीने पेरले असे म्हणता येईल का? नाही. पेरले तर आपणच.

आपल्या कर्माचेही असेच आहे. आपण दररोज विचारांची, शब्दांची आणि कृतीची बीजे पेरत असतो. रागाच्या भरात बोललेला एक शब्द, नकळत केलेली एक छोटीशी मदत, मनात जपलेला एक द्वेष किंवा निरपेक्षपणे दिलेले प्रेम - हे सगळे बीजच आहे.

काही कर्मांचे फळ हातोहात मिळते. आपण कुणाला हसवले आणि समोरचा हसला. काहींचे फळ महिन्यांनी मिळते. आपण अभ्यास केला आणि परीक्षेत यश मिळाले. आणि काही कर्मे अशी असतात की त्यांची फळे यायला वर्षे लागतात. 

मग काय होते? जेव्हा फळ मिळते तेव्हा आपण बी पेरल्याचे विसरून गेलेलो असतो. आपल्याला फक्त फळ दिसते, बीज दिसत नाही. आणि ज्या गोष्टीचे मूळ आपल्याला आठवत नाही, तिला आपण सोयिस्करपणे 'दैव' किंवा 'विधिलिखित' असे नाव देतो. 

वास्तवात काळाचा पडदा फक्त आपल्या स्मृतीवर पडलेला असतो, कर्माच्या हिशेबावर नाही. कर्माचा हिशेब कधीच पुसला जात नाही.

आपली एक मोठी गैरसमजूत अशी आहे की विधी आपल्याला कर्म करायला लावतो. "त्याच्या हातून घडले", "काळाने घडवून आणले" असे आपण म्हणतो.

पण नीट विचार करून पाहा. विधी तुम्हाला रागवायला सांगत नाही, तुम्ही तुमच्या अहंकारामुळे रागवता. विधी तुम्हाला खोटे बोलायला लावत नाही, तुम्ही तुमच्या भीतीपोटी खोटे बोलता. आणि विधी तुम्हाला प्रेम करायला भाग पाडत नाही, ते प्रेम तुमच्या मनाच्या उदारतेतून येते.

म्हणजेच, विधी कर्माचे कारण नाही, कर्म हेच विधीचे कारण आहे. आपण आज जे काही करतो, त्यातूनच आपला उद्याचा विधी घडत असतो.

एक कुंभार पाहा. तो चाकावर मडके घडवतो. मडके तयार झाल्यावर आपण म्हणू शकतो का की मडक्याने कुंभाराला घडवले? नाही. कुंभारानेच मडके घडवले. तसेच आपण आपल्या कर्मरूपी हातांनी आपल्या भविष्यरूपी मडक्याला आकार देत असतो. 

आजचा आळस उद्याचे अपयश लिहितो. आजचा अभ्यास उद्याचे यश लिहितो. आजची सहनशीलता उद्याचे सुंदर नाते लिहिते. लेखणी आपल्याच हातात आहे, फक्त आपण लिहिताना किती भानावर असतो हाच प्रश्न आहे.

आपल्याला सगळ्यात जास्त गोंधळ होतो तो म्हणजे फळाच्या विलंबामुळे. चांगले वागूनही त्रास होतो तेव्हा आपण म्हणतो, "देवाला हेच मान्य आहे." आणि वाईट वागूनही कोणी सुखात असेल तर म्हणतो, "त्याचे नशीबच चांगले."

इथेच आपण चुकतो. कर्माला विलंब असतो, पण न्यायाला नाही.

पेरलेल्या बीजाला योग्य ऋतू यावा लागतो, योग्य पाऊस व्हावा लागतो. तोवर बीज जमिनीत सुप्तावस्थेत पडून असते. याचा अर्थ असा नाही की बीज मेलेय. ते योग्य वेळेची वाट पाहत असते. निसर्गाचा नियम असा आहे की प्रत्येक गोष्टीला परिपक्व होण्यासाठी वेळ द्यावा लागतो.

आपल्या कर्माचेही तसेच आहे. एखाद्या चांगल्या कर्माचे फळ येण्यासाठी कदाचित अनेक वर्षे जावी लागतील, कारण त्या फळाला पेलण्याइतके मोठे तुम्ही अजून झालेले नसता. आणि एखाद्या वाईट कर्माची शिक्षा लगेच मिळत नाही, कारण निसर्ग तुम्हाला सुधारण्याची एक संधी देत असतो.

हा विलंब हाच आपल्याला विधिलिखित वाटतो. जर कर्म आणि फळ यांच्यामध्ये वेळ नसता, तर जगात कोणीच वाईट वागले नसते. लगेच शिक्षा मिळाली असती तर भीतीने सगळे चांगले वागले असते. पण मग चांगुलपणाला काही अर्थच उरला नसता. विलंब आहे म्हणूनच तुमच्या चांगुलपणाची खरी परीक्षा आहे.

जर आपणच आपल्या भविष्याचे लेखक आहोत, तर ही जाणीव ओझे नाही, तर स्वातंत्र्य आहे. याचा अर्थ आपण अभागी नाही, आपण भाग्यविधाते आहोत.मग प्रश्न उरतो, लिहायचे कसे?

पहिली गोष्ट म्हणजे, जपून लिहा. प्रत्येक विचार हा एक शब्द आहे. आज मनात आलेला द्वेषाचा विचार उद्या तुमच्या चेहऱ्यावरची सुरकुती होणार आहे. आज मनात आलेला प्रेमाचा विचार उद्या तुमच्या आयुष्यातील शांती होणार आहे. म्हणून विचारांची निवड करताना सावध रहा.

दुसरी गोष्ट, सुंदर लिहा. जर तुम्हाला शेवट गोड हवा असेल, तर मधले पर्वही गोड लिहावे लागतील. कुणाला दुखावून, फसवून मिळवलेले सुख हे शेवटपर्यंत टिकत नाही. त्याचा हिशेब कधीतरी चुकता करावाच लागतो. पण प्रामाणिकपणे, कष्टाने आणि प्रेमाने लिहिलेले आयुष्य हे उशिरा का होईना, पण समाधानाचे फळ नक्की देते.

आणि तिसरी गोष्ट, जबाबदारीने लिहा. आपले अपयश विधीच्या नावावर ढकलणे सोपे असते. "नशीबच खराब होते" असे म्हणणे सोपे असते. पण त्यामुळे आपण आपली लेखणीच फेकून देतो. जेव्हा तुम्ही हे स्वीकारता की हे माझेच लिहिलेले आहे, तेव्हाच तुम्हाला ते पुसून पुन्हा नव्याने लिहिण्याची ताकदही मिळते.

शेवटी, आयुष्य हे कोऱ्या कागदासारखे आहे. वर कोणी आधीच काही लिहून ठेवलेले नाही. रोज सकाळी उठल्यावर निसर्ग तुम्हाला एक नवी लेखणी देतो आणि म्हणतो - आजचा दिवस लिही.

तुम्ही काय लिहाल? राग, मत्सर, द्वेष की प्रेम, माफी, आणि कृतज्ञता?लक्षात ठेवा, आजचे कर्म म्हणजे उद्याच्या जीवनाचे हस्ताक्षर आहे. फळाला उशीर होईल, पण ते येईलच. कारण हिशेब कधीच चुकत नाही.

म्हणूनच संतांनी सांगितले आहे - कर्म करा, फळाची चिंता करू नका. चिंता यासाठी करू नका की फळ मिळेल की नाही, तर यासाठी जागरूक रहा की तुम्ही पेरताय तरी काय. कारण शेवटी, विधिलिखित म्हणून जे काही आपण मानतो, त्यातील बराचसा भाग हा आपल्या स्वतःच्या कर्मांनी लिहिलेला असतो.

 प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव

   ‌       राज्य कोषाध्यक्ष,

कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ,महाराष्ट्र राज्य.

        ‌         सचिव

सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना,सांगली.