रविवारचा चहा क्रमांक- २१५ हिशोबाच्या पलीकडचं आयुष्यं...

 

रविवारचा चहा क्रमांक- २१५

हिशोबाच्या पलीकडचं आयुष्यं...

आयुष्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात आपण सगळेच हिशोबी असतो. लहानपणी आईने कोणाला जास्त लाड केलं, शाळेत कोणत्या मित्राने खाऊ वाटून दिला नाही, मोठं झाल्यावर कोणत्या नातेवाईकाने लग्नाला वेळेवर हजेरी लावली नाही. मनाच्या आत एक छोटी वही असते. त्यावर बारीक अक्षरात जमा-खर्च लिहिला जातो. कोणी किती प्रेम दिलं, कोणी किती वेळा दुखावलं, कोणी स्वार्थासाठी जवळ आलं आणि गरज सरली की बाजूला झालं. त्या वहीची पानं कधीच रिकामी होत नाहीत.

हळूहळू वय वाढतं, अनुभव वाढतात आणि एक दिवस अचानक आपल्याला कळतं की ही वही वाहून नेणं म्हणजे स्वतःच्या खांद्यावर दगड वाहण्यासारखं आहे. ज्या वळणावर आपण हिशोबी होतो असं जगाला वाटतं, त्याच वळणावर खरं तर आपण बेहिशोबी व्हायला शिकतो.

मन कच्चं असताना प्रत्येक गोष्ट मोजकी वाटते. मित्राचा फोन आला नाही तर "त्याला माझी किंमत नाही" असं वाटतं. नातेवाईकाने सणाला बोलावलं नाही तर "आपण त्यांच्यासाठी काहीच नाही" असं वाटतं. प्रेमात एकाने कमी मेसेज केले की रात्री झोप उडते. आपण त्या नात्याचा ताळेबंद मांडत बसतो. दिलं किती, मिळालं किती. अपेक्षा आणि वास्तव यांचं गणित जुळवण्यात दिवस जातो.

पण हे गणित कधीच जुळत नाही. कारण नाती ही आकड्यांनी चालत नाहीत. तुम्ही एखाद्याला शंभर वेळा मदत केली तरी एखाद्या दिवशी नाही म्हणालात की जुना हिशोब शून्य होतो. आणि कधीकधी एका क्षणात दिलेली साथ आयुष्यभर पुरते. त्यामुळे त्या ताळेबंदाला शेवट नसतो. तो फक्त जखमा वाढवतो.

अनुभवांचे घाव पडल्याशिवाय मन टणक होत नाही. एखादा जवळचा माणूस ऐनवेळी हात सोडून जातो. एखादं स्वप्न अर्ध्यात तुटतं. एखादं अपेक्षेने बांधलेलं नातं स्वार्थापाशी येऊन थांबतं. सुरुवातीला रडतो आपण, प्रश्न विचारतो, "मी कुठे चुकलो?" 

मग हळूहळू उत्तर मिळतं. उत्तर बाहेर नसतं, ते आत असतं. या जगात कायमस्वरूपी काहीच नाही हे कळतं. माणसं येतात, शिकवतात आणि जातात. काही धडा देऊन जातात, काही जखम देऊन जातात. दोन्हीचा उपयोग होतो. जखम टणक करते आणि धडा शहाणा करतो.

त्या दिवसानंतर हिशोब मांडण्याची सवय सुटते. कारण कळून चुकतं की, माणसांच्या येण्या-जाण्याचा हिशोब मांडणं ही वेळेची नासाडी आहे. वेळ ही आपली सर्वात मोठी भांडवल आहे आणि ती आपण इतरांच्या वागण्याचा तर्क लावण्यात घालवतो.

आयुष्य कोणासाठी थांबत नाही, हे खरं. पण प्रत्येक वयात आपण जगण्याचं कारण बदलतो.

पहिला टप्पा असतो मान्यतेचा. शाळेत टॉपर व्हावं, ऑफिसमध्ये प्रमोशन मिळावं, नातेवाईकांनी "शाब्बास" म्हणावं. आपण दुसऱ्यांच्या तोंडातून आपलं प्रमाणपत्र ऐकण्यासाठी जगतो.

दुसरा टप्पा असतो कर्तव्याचा. आई-वडील, जोडीदार, मुलं. जबाबदाऱ्या डोक्यावर येतात. स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवून आपण इतरांसाठी जगतो. हे चुकीचं नाही. पण इथेही एक हिशोब चालू असतो. मी एवढं केलं, त्यांनी माझ्यासाठी काय केलं.

आणि तिसरा टप्पा असतो स्वतःच्या समाधानाचा. हा टप्पा उशिरा येतो. कधीकधी चाळीशीत, कधीकधी पन्नाशीत, कधीकधी एखाद्या मोठ्या धक्क्यानंतर. तेव्हा कळतं की, जगाने टाळी दिली नाही तरी चालेल. कर्तव्य करून झालं की मनाला शांती हवी. आणि ती शांती बाहेर कुठे मिळत नाही. ती मिळते जेव्हा आपण स्वतःशी प्रामाणिक होतो.

बऱ्याच लोकांना वाटतं तटस्थ होणं म्हणजे बेपर्वा होणं. असं नाही. तटस्थता म्हणजे प्रत्येक गोष्टीला चिकटून न बसणं. चांगला अनुभव आला तर आकाशात उडून न जाणं. वाईट अनुभव आला तर जमिनीत गाडून न जाणं.

तटस्थ माणूस म्हणजे नदीवरचा दगड. पाणी वाहत राहतं, दगड आपल्या जागी असतो. पाणी त्याला घासतं, गुळगुळीत करतं, पण वाहून नेत नाही. आयुष्यातही तसंच. काही लोक येतील आणि स्तुती करतील. काही लोक जातील आणि निंदा करतील. दोन्ही वाहत जाऊ द्या. तुम्ही तुमच्या जागी स्थिर राहा.

ही स्थिरता एका दिवसात येत नाही. ती येते जेव्हा आपण समजून घेतो की काही प्रश्न सोडवून सुटत नाहीत. "त्याने असं का केलं?" "ती तशी का वागली?" या प्रश्नांची उत्तरं शोधत बसलो तर आयुष्य संपेल. पण तो प्रश्न सोडून दिला की उत्तर आपोआप मिळतं. उत्तर असतं, "ते त्यांच्या परीने बरोबर होते.

आपल्याला त्रास होतो तो लोकांच्या वागण्यामुळे नाही, तर आपल्या अपेक्षांमुळे. मी त्याच्यासाठी एवढं केलं, त्याने माझ्यासाठी एवढं करावं. मी तिच्यावर जीवापाड प्रेम केलं, तिनेही तसंच करावं. 

अपेक्षा म्हणजे अदृश्य करार. आपण एकतर्फी करार करतो आणि दुसऱ्याने तो मोडला की भांडतो. पण दुसऱ्या माणसाने तो करार मान्यच केलेला नसतो.

ज्या दिवशी आपण स्वीकार करायला शिकतो त्या दिवशी ही वही बंद होते. स्वीकार म्हणजे हार नाही. स्वीकार म्हणजे वास्तव बघण्याचं धैर्य. समोरचा माणूस जसा आहे तसा त्याला बघणं. त्याच्याकडून बदलाची अपेक्षा न ठेवणं. बदलायचं असेल तर आपण बदलू, दुसऱ्याला बदलायला सांगून स्वतःला त्रास करून घेऊ नये.

स्वीकारानंतर राग कमी होतो. तक्रार कमी होते. आणि गंमत म्हणजे, जेव्हा आपण अपेक्षा ठेवत नाही तेव्हा लहान-सहान गोष्टीही मोठ्या भेटी वाटू लागतात. एक अनपेक्षित फोन, एक छोटी मदत, एक मनापासूनचं "काळजी घे" हे सगळं अमूल्य वाटतं.

आपण आयुष्याला रेल्वे स्टेशन समजून बसतो. प्रत्येक येणारी गाडी म्हणजे माणूस. प्रत्येक जाणारी गाडी म्हणजे विरह. आणि आपण प्लॅटफॉर्मवर उभे राहून प्रत्येकाची नोंद करतो. ही आली, ही गेली, ही लेट झाली, ही रद्द झाली.

पण आयुष्य स्टेशन नाही. आयुष्य म्हणजे प्रवासातली एक ट्रेन आहे. आणि या ट्रेनमध्ये जे सोबत आहेत त्यांच्याशी प्रामाणिक राहणं महत्वाचं आहे. खिडकीबाहेर बघत मागे सुटलेल्या स्टेशनांचा विचार करण्यात काही अर्थ नाही.

जे रस्ता बदलून गेले त्यांना आनंदाने निरोप द्या. कदाचित त्यांची गाडी दुसऱ्या रुळावर होती. कदाचित त्यांना पुढे जायचं होतं. त्यांना अडवून आपला आणि त्यांचा दोघांचाही वेळ वाया घालवू नये. निरोप देताना कटुता नको. फक्त एक हात जोडून नमस्कार. धन्यवाद की तुम्ही सोबत होतात, आता शुभेच्छा.

आपण सगळे भूतकाळाची एक मोठी पिशवी पाठीवर घेऊन फिरतो. त्यात जुन्या भांडणांच्या पावत्या, न सुटलेल्या प्रश्नांची बिलं, "का" आणि "कशासाठी" ची कागदपत्रं असतात. ती पिशवी जड आहे. आणि ती घेऊन पुढे चालणं कठीण आहे.

कधीतरी ती पिशवी खाली ठेवावी लागते. कोणी सांगणार नाही तुम्हाला ठेवायला. तुम्हालाच ठरवावं लागेल. 

जुना हिशोब म्हणजे काय? तो म्हणजे "त्याने माझ्याशी असं वागायला नको होतं". "ती वेळ परत यायला हवी होती". "ते बोलणं परत घ्यायला हवं होतं". हे सगळं होऊ शकत नाही. जे झालं ते झालं. त्याला चिकटून बसलो तर पुढचं चांगलं देखील हातातून निसटेल.

न सुटणारे प्रश्न म्हणजे काय? "मी का अपयशी झालो?" "माझ्याबरोबरच असं का?" "देवाने माझ्यासाठी हे का लिहिलं?" या प्रश्नांना उत्तर नाही. उत्तर शोधण्यापेक्षा प्रश्न बदलणे सोपे आहे. "आता मी काय करू शकतो?" "पुढे कसं चांगलं जगता येईल?" 

जेव्हा पिशवी हलकी होते तेव्हाच प्रवास निर्विघ्न होतो. नाहीतर प्रत्येक नवीन वळणावर जुना दगड अडखळतो.

बेहिशोबी होणं म्हणजे हलगर्जीपणा नाही. बेहिशोबी होणं म्हणजे मोजण्यापेक्षा जगण्याला महत्व देणं.

बेहिशोबी माणूस कोणाला मदत करताना बदल्याची अपेक्षा करत नाही. तो सण साजरा करतो कारण त्याला आनंद मिळतो, फोटो काढून दाखवण्यासाठी नाही. तो माफी मागतो कारण त्याला नातं महत्वाचं वाटतं, अहंकारापेक्षा मोठं वाटतं. तो विसरतो, कारण विसरण्यात शांती आहे हे त्याला कळलं आहे.

बेहिशोबी होण्यासाठी धाडस लागतं. कारण समाज म्हणेल, "तू मूर्ख आहेस, तुला वापरतील". हो, कदाचित काही लोक वापरतील. पण हिशोब करत बसण्यापेक्षा एकदा वापरलं जाणं परवडलं. कारण हिशोब करताना आपण स्वतःलाच वापरून घेतो.

प्रवासात सोबत असलेल्यांशी प्रामाणिक राहा, हे वाक्य सोपं वाटतं पण कठीण आहे. कारण सर्वात आधी आपल्याला स्वतःशी प्रामाणिक राहावं लागतं.

मला काय हवं आहे हे मला माहित आहे का? मला जे नको आहे ते मी नाकारण्याची हिंमत दाखवतो का? मी दुसऱ्याला खुश करण्यासाठी स्वतःशी खोटं बोलतो का?

जेव्हा आपण स्वतःशी प्रामाणिक होतो तेव्हा आपोआप भोवती योग्य लोक येतात. कारण खोटेपणाला खोटेपणा आकर्षित करतो आणि प्रामाणिकपणाला प्रामाणिकपणा. 

आणि प्रामाणिकपणाचा अर्थ असा नाही की समोरच्याला बोचेल असं बोलणं. प्रामाणिकपणाचा अर्थ आहे, स्पष्ट असणं. "मला हे जमणार नाही" असं ठामपणे म्हणणं. "मला याची गरज आहे" असं मोकळेपणाने सांगणं.

आपण लहानपणापासून ऐकतो, "प्रवाहाविरुद्ध पोहणाऱ्यातच खरी मर्दुमकी असते". पण सगळाच प्रवाह चुकीचा नसतो. काही वेळा प्रवाहाबरोबर वाहून जाण्यातच शहाणपणा असतो.

आयुष्याचा प्रवाह आहे बदल. बदलाला विरोध करून आपण फक्त थकतो. माणसं बदलतात, नाती बदलतात, परिस्थिती बदलते. त्याला चिकटून राहून "असं नको, तसं नको" म्हणण्यापेक्षा त्या बदलातून काय शिकायचं ते बघणं महत्वाचं.

मर्दुमकी आहे ती स्वीकारात. मर्दुमकी आहे ती सोडून देण्यात. मर्दुमकी आहे ती पुढे जाण्यात. मागे वळून पाहत बसण्यात नाही.

आयुष्याच्या शेवटी बँकेचा बॅलन्स, घराचा आकार, पदाचा दर्जा यापैकी काहीच सोबत येत नाही. सोबत येतात फक्त आठवणी. आणि त्या आठवणीही कोणत्या? ज्या दिवशी आपण हिशोब केला त्या दिवसाची की ज्या दिवशी आपण बेहिशोबी होऊन मोकळेपणाने हसलो त्या दिवसाची?

एक म्हातारा माणूस त्याच्या नातवाला सांगत होता, "बाळा, मी आयुष्यात हजार लोकांना भेटलो. पण आज मला फक्त दहा जणांची नावं आठवतात. आणि त्यातली सात जण ती आहेत ज्यांच्याबरोबर मी कधीच हिशोब केला नाही."

हेच खरं आहे. हिशोबाच्या नोंदी मिटतात. पण मनापासून दिलेली एक कप चहा, अडचणीत दिलेला एक खांदा, रडताना पाठीवरून फिरणारा एक हात, हे कधीच मिटत नाही.

एका दिवशी तुम्ही उठता आणि ठरवता, आजपासून हिशोबाची वही बंद. आजपासून कोण किती आलं, कोण किती गेलं याचा विचार नाही. आजपासून फक्त जे आहे त्याच्यात आनंद.

तो दिवस सोपा नसतो. जुनी सवय परत-परत डोकं वर काढते. "अरे त्याने परवा असं केलं होतं" हा विचार परत येतो. पण प्रत्येक वेळी तुम्ही त्या विचाराला नमस्कार करून पुढे जाता. हळूहळू ती सवय सुटते.

आणि मग एक दिवस तुम्हाला कळतं की, तुम्ही हलके झाला आहात. चालताना पायात आता काटे टोचत नाहीत. श्वास मोकळा आहे. रात्री झोप चांगली लागते. कारण डोक्यात आता ताळेबंद नाही, फक्त कृतज्ञता आहे.

हिशोबाच्या पलीकडचं आयुष्य म्हणजे नेमकं हेच. कमी अपेक्षा, जास्त स्वीकार. कमी प्रश्न, जास्त शांती. कमी नोंदी, जास्त अनुभव.

शेवटी आयुष्य गणित नाही. ते कविता आहे. आणि कविता मोजली जात नाही, ती फक्त जगली जाते. 

म्हणून वही बंद करा. पेन बाजूला ठेवा. आणि समोर दिसणाऱ्या रस्त्यावर एक पाऊल टाका. जे सोबत आहेत त्यांचा हात घट्ट धरा. जे गेले त्यांना हात जोडून निरोप द्या. आणि पुढे चला. कारण पुढे अजून खूप सूर्योदय बघायचे आहेत, आणि त्यासाठी मन मोकळं असावं लागतं.

हिशोब संपला की आयुष्य सुरू होतं.

प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव,

सांगली.

सचिव कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.