रविवारचा चहा क्रमांक-२२५ आयुष्याच्या पासबुकातला शेवटचा शिक्का-अकाऊंट क्लोज...

 

रविवारचा चहा क्रमांक-२२५

आयुष्याच्या पासबुकातला शेवटचा शिक्का-अकाऊंट क्लोज 

आयुष्य म्हणजे काय? हा प्रश्न तत्वज्ञांनी हजारो वर्षे विचारला. कुणी म्हणाला प्रवास आहे, कुणी म्हणाला रंगमंच आहे. पण मला वाटते, आयुष्य म्हणजे एक मोठे बँकेचे पासबुक आहे. प्रत्येक माणूस त्यात एक एन्ट्री आहे. काही एन्ट्री क्रेडिटच्या, काही डेबिटच्या. काहींमुळे शिल्लक वाढते, काहींमुळे शून्य होते.

आणि एक दिवस त्या पासबुकावर एक शिक्का बसतो - 'Account Closed'.

बँकेत गेलात तर कळते, शिल्लक संपली की व्यवहार संपतो. खाते बंद होते. आपणही आयुष्यात किती नाती अशीच उराशी बाळगून असतो, ज्यांची शिल्लक कधीच संपली आहे. फक्त पासबुक जपून ठेवले आहे, धूळ खात.

आयुष्याच्या प्रवासात रोज माणसे भेटतात. काही मनाच्या अगदी जवळ येतात. आपण त्यांच्यासाठी जीव टाकतो. त्यांच्या अडचणीत धावून जातो. त्यांच्या सुखात टाळ्या वाजवतो. आणि मग हळूहळू एक विचित्र गोष्ट घडते. ती व्यक्ती आपल्याला गृहीत धरायला लागते.

गृहीत धरणे... हा शब्दच किती जड आहे. म्हणजे काय? म्हणजे तू आहेसच. तू करशीलच. तू असणारच. तुझ्या असण्याची किंमतच संपते. 

सुरुवातीला ते दुर्लक्ष वाटते. मग तो अपमान होतो. आपण केलेल्या उपकारांची, केलेल्या मदतीची जाणीवच त्यांना राहत नाही. आपण फोन केला तर 'नंतर बोलतो', आपण भेटायला गेलो तर 'वेळ नाही', आपण आपले मन मोकळे केले तर 'तुला कायम रडगाणेच'.

अशा वेळी मनाला त्रास होतो. खोलवर कुठेतरी कळ लागते. आपण विचारतो - मीच का? मीच का नेहमी समजून घ्यायचे? 

आणि याच वळणावर एक गोष्ट स्वतःला ठामपणे सांगायची असते. अगदी मनाला बजावून.

"बस. या माणसासोबतचं माझं अकाऊंट आज पूर्ण झालं."

आपण आयुष्यभर एकाच प्रश्नात अडकलेले असतो - लोक माझ्या अपेक्षा पूर्ण का करत नाहीत? त्याने असे का केले नाही? तिने असे का बोलले नाही?

पण सत्य खूप वेगळे आहे. हा जन्म कोणाच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी मिळालेलाच नाही, आणि कोणाकडून अपेक्षा ठेवण्यासाठीही नाही. अपेक्षा हेच दुःखाचे मूळ आहे, हे बुद्धाने सांगून ठेवले आहे. आपण स्वतःकडूनही इतक्या अपेक्षा ठेवतो - मी असा दिसला पाहिजे, मला इतके यश मिळाले पाहिजे, माझं घर असं असलं पाहिजे. त्या पूर्ण झाल्या नाहीत की पदरी कडवटपणा उरतो.

माझ्या अनुभवातून, आणि जरा अध्यात्मिक भाषेत सांगायचे तर, हा जन्म अपेक्षापूर्तीचा नसून परतफेडीचा आहे.

आपण मागच्या जन्मीचे किंवा याच जन्माचे काही ऋण घेऊन आलो असतो. काही देणं-घेणं बाकी असतं. म्हणूनच ती माणसे आपल्या आयुष्यात येतात. एखादा मित्र जो संकटात धावून येतो, तो कदाचित मागच्या जन्मीचा देणेकरी असतो. आणि एखादी व्यक्ती जी आपल्याला विनाकारण त्रास देते, ती कदाचित आपल्याकडून वसुली करत असते.

ज्या दिवशी ती परतफेड पूर्ण होते, त्या दिवशी ती व्यक्ती आपोआप आपल्या आयुष्यातून निघून जाते. कधी भांडण होऊन, कधी दुरावून, कधी मृत्यूने. याचा अर्थ एकच - त्या नात्याची मुदत संपली. त्याचं अकाऊंट नील झालं. हिशेब चुकता झाला.

हे समजले की राग उरत नाही. तक्रार उरत नाही. फक्त एक शांत स्वीकृती उरते. "ठीक आहे, तुझा माझा हिशेब संपला."

बँकेत शिल्लक संपली की पासबुकावर 'Account Closed' चा शिक्का मारतात. तो शिक्का ठळक असतो, लाल असतो, अंतिम असतो.

आपणही आपल्या आयुष्याचा ताळेबंद मांडायला हवा. अशी किती नाती आहेत ज्यांची शिल्लक आता शून्य झाली आहे? जिथे सन्मान नाही, प्रेम नाही, आपुलकी नाही. फक्त सवय आहे, फक्त भीती आहे, फक्त 'लोक काय म्हणतील' ही चिंता आहे.

अशा नात्यांची जुनी पासबुके उराशी बाळगून काय मिळणार? आठवणींची धूळ साचत राहणार, मनाच्या कपाटात बुरशी लागणार.

ती पासबुके जाळून टाकलेलीच बरी. मनातून.

हे करणे सोपे नाही. सुरुवातीला जड जाते. कारण आपण भावनिक प्राणी आहोत. वर्षानुवर्षे जपलेले फोटो, मेसेजेस, दिलेली वचने, एकत्र पाहिलेली स्वप्ने - ती सगळी समोर येतात. मन हळवे होते, डोळे भरून येतात.

पण आपले मन जेवढे हळवे असते, तेवढेच ते कणखर आणि लवचिकही असते. आजपर्यंत आपण मनाचे ऐकले, त्याच्या हुकुमात राहिलो, त्याने सांगितले त्या वेदना सहन करत राहिलो. पण आता त्याच मनाला बजावून सांगायचे - "बस. आता यापुढे चुकीच्या नात्यांचा त्रास करून घेणं नाही."

मनाला शिस्त लावावी लागते. लहान मुलाला जसे समजावतो, तसे. "बाळा, ही वस्तू आता खराब झाली आहे, ती फेकून दे. नवीन घेऊ."या सगळ्यात एक सुंदर आणि तितकाच वेदनादायी विचार आहे.

उद्या जर मी सुद्धा तुमच्या प्रवासातून बाजूला झालो, किंवा माझी ओळख तुमच्या आयुष्यातून पुसली गेली, तर राग मानू नका. समजून जा की तुमच्या आयुष्याच्या पासबुकात माझी एवढीच एन्ट्री लिहिलेली होती. माझा हिशेब तुमच्याशी एवढाच होता.

मी माझी परतफेड पूर्ण केली, आणि निघालो.

हा विचार एकदा का अंतर्मनात रुजला, की मग एक विचित्र मुक्ती मिळते. मग कोणी कितीही दुर्लक्ष केले, त्रास दिला, तरी त्याचा दाह आपल्याला शिवू शकत नाही. कारण आपल्याला माहीत असते - हे अकाऊंट आता बंद होण्याच्या मार्गावर आहे. त्याची शिल्लक संपत आली आहे.

आपण बँकेत भांडत बसत नाही - माझे खाते बंद का केले? आपण नवीन खाते उघडतो. तसेच आयुष्यातही.

शेवटी काय आहे? आपले आयुष्य खूप सुंदर आणि मौल्यवान आहे. ते जुन्या, कडू आठवणींच्या साखळदंडात अडकवून ठेवण्यासाठी नक्कीच नाही.

साखळदंड लोखंडाचे नसतात, ते आठवणींचे असतात. ते दिसत नाहीत, पण ते जखडून ठेवतात. प्रत्येक वेळी जेव्हा आपण त्या व्यक्तीचा विचार करतो जिने आपल्याला दुखावले, तेव्हा आपण त्या साखळदंडाला आणखी एक वेढा मारतो.

मुक्ती म्हणजे काय? मुक्ती म्हणजे क्षमा नाही, मुक्ती म्हणजे विसरणेही नाही. मुक्ती म्हणजे - 'अकाऊंट क्लोज्ड'.

हिशेब संपला. व्यवहार संपला. आता नवीन व्यवहार सुरू.

आज संध्याकाळी एकांतात बसा. डोळे बंद करा. आणि विचार करा - कोणती पासबुके आहेत जी जाळून टाकायची आहेत? कोणत्या नात्यांवर 'Account Closed' चा शिक्का मारायचा आहे?

मारून टाका. आणि मोकळा श्वास घ्या.

कारण पासबुक बंद झाले कीच नवीन पासबुक उघडता येते. आणि नवीन पासबुकातच नव्या, सुंदर, सन्मान देणाऱ्या नात्यांच्या एन्ट्रीजची जागा असते.

 प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव

 राज्य कोषाध्यक्ष

कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ,महाराष्ट्र राज्य.